भुसावळ (प्रतिनिधी) : भुसावळ तालुक्यातील शिवपूर-कान्हाळा येथील प्राचीन भवानी माता मंदिर हे श्रद्धा, विश्वास, भक्ती आणि सामाजिक एकतेचे अनोखे प्रतीक म्हणून ओळखले जाते. ऐतिहासिक परंपरा, देवीवरील अढळ श्रद्धा आणि सर्व समाजांच्या सहभागातून सुरू असलेली मंदिराची सेवा यामुळे या मंदिराला पंचक्रोशीतील भाविकांच्या मनात विशेष स्थान प्राप्त झाले आहे. भुसावळसह जळगाव, नाशिक, मुंबई, पुणे, दिल्ली, भोपाळ, वापी, सुरत, दाहोद, इटारसी तसेच परिसरातील विविध गावांमधून भाविक दरवर्षी भवानी मातेच्या दर्शनासाठी येतात. राजस्थानहून मूर्ती आणल्याची स्थानिक मान्यता स्थानिक ज्येष्ठ नागरिकांकडून मिळालेल्या माहितीनुसार, या मंदिरातील भवानी मातेची मूर्ती गावातील पूर्वजांनी सुमारे ११०० इसवी सनाच्या काळात राजस्थानहून आणली होती, अशी मान्यता आहे. त्यावेळी मूर्तीवर शेंदूराचा लेप असल्याने तिचे मूळ स्वरूप स्पष्टपणे दिसत नव्हते. गावात मूर्ती आणल्यानंतर ती २४ तास गव्हाच्या ढिगाऱ्यात ठेवण्यात आल्याची आख्यायिका सांगितली जाते. त्यानंतर शेंदूराचा लेप काढल्यावर मूर्तीचे मूळ स्वरूप दिसून आले, असे स्थानिकांकडून सांगण्यात येते. मंदिराच्या बांधकामाशी संबंधित परंपरेनुसार, जळगाव येथील एका कारागिराने २४ तासांत मूर्ती घडविल्याचीही माहिती सांगितली जाते. या ऐतिहासिक आठवणी आणि स्थानिक आख्यायिकांमुळे मंदिराविषयी भाविकांमध्ये विशेष आकर्षण आहे. लोकसहभागातून उभारले दोन मजली भव्य मंदिर सुरुवातीला भवानी माता मंदिर पत्र्यांच्या स्वरूपात होते. कालांतराने गावकऱ्यांनी आणि परिसरातील भाविकांनी एकत्र येऊन मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्याचा निर्णय घेतला. सर्व समाजांतील नागरिकांनी सढळ हाताने आर्थिक व अन्य स्वरूपात योगदान दिले. लोकसहभागातून अंदाजे २५ ते ३० लाख रुपये खर्च करून मंदिराची भव्य वास्तू उभारण्यात आली. दोन मजली असलेल्या या मंदिराच्या खालच्या मजल्यावर दोन मोठी सभागृहे आहेत, तर वरच्या मजल्यावर भवानी मातेची मूर्ती विराजमान आहे. सुमारे ३५ फूट उंच शिखरामुळे मंदिराच्या वास्तूला विशेष भव्यता प्राप्त झाली आहे. नवसाला पावणारी भवानी माता, भक्तांची अढळ श्रद्धा भवानी माता ही नवसाला पावणारी आणि भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करणारी देवी असल्याची भाविकांची श्रद्धा आहे. त्यामुळे विविध भागांतील भाविक दर्शनासाठी येऊन देवीच्या चरणी प्रार्थना करतात आणि नवस व्यक्त करतात. स्थानिक परंपरेनुसार, कुटुंबातील मुलाला नोकरी लागल्यानंतर त्याचा पहिला संपूर्ण मासिक पगार भवानी मातेच्या चरणी अर्पण केला जातो. देवीप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याची ही परंपरा भक्तांच्या श्रद्धेचे आणि भावनिक नात्याचे दर्शन घडवते. विश्वस्त मंडळ नसतानाही लोकसहभागातून मंदिराचा कारभार या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे औपचारिक विश्वस्त मंडळ नसतानाही मंदिराची दैनंदिन व्यवस्था परस्पर विश्वास, सहकार्य आणि एकोप्याच्या भावनेतून चालविली जाते. गावातील विविध समाजांचे नागरिक मंदिराशी संबंधित कामे आणि निर्णय घेण्यासाठी एकत्र येतात. कोणतेही काम हाती घेण्यापूर्वी सर्वांची संमती घेण्याची परंपरा येथे जपली जाते. शरद पाटील हे दररोज सकाळी सहा वाजता नियमितपणे मंदिराची स्वच्छता करतात. तसेच चेतन रतनसिंग पाटील, संगीता पाटील, मंगला पाटील, विद्या पाटील, छाया पाटील, रुक्मिणीबाई पाटील यांच्यासह अन्य महिला व ग्रामस्थ मंदिरात नियमित सेवा देतात. कोणताही गाजावाजा न करता सामूहिक सहभागातून सुरू असलेली ही सेवा मंदिराच्या सामाजिक एकात्मतेचे महत्त्व अधोरेखित करते. दसऱ्यानंतर भव्य महाप्रसादाचे आयोजन भवानी माता मंदिरातील महत्त्वाच्या धार्मिक परंपरांपैकी एक म्हणजे दसऱ्यानंतर दोन दिवसांनी आयोजित करण्यात येणारा भव्य महाप्रसाद. या वेळी पुरी, बासुंदी आणि गंगाफळाची भाजी अशा पारंपरिक पदार्थांचा प्रसाद भाविकांना दिला जातो. या महाप्रसादाचा लाभ घेण्यासाठी परिसरातील गावांसह पंचक्रोशीतून अंदाजे १० ते १५ हजार भाविक उपस्थित राहतात. मोठ्या प्रमाणावर होणारे हे आयोजन ग्रामस्थांच्या एकजुटीचे, सेवाभावाचे आणि धार्मिक परंपरेप्रती असलेल्या निष्ठेचे प्रतीक ठरते. श्रद्धेसोबत सामाजिक एकतेचा संदेश शिवपूर-कान्हाळा येथील भवानी माता मंदिर हे केवळ धार्मिक स्थळ नसून गावाच्या सामाजिक एकतेचे आणि सलोख्याचे केंद्र आहे. सर्व समाजांतील नागरिक एकत्र येऊन मंदिराची सेवा करतात, धार्मिक परंपरा जपतात आणि पुढील पिढीपर्यंत त्या पोहोचविण्याचा प्रयत्न करतात. ऐतिहासिक परंपरा, भव्य मंदिर, देवीवरील अढळ श्रद्धा आणि हजारो भाविकांना एकत्र आणणारा महाप्रसाद यांमुळे भवानी माता मंदिराचे महत्त्व दिवसेंदिवस अधोरेखित होत आहे. श्रद्धा, विश्वास, सेवा आणि एकता यांचा सुंदर संगम असलेले हे मंदिर भुसावळ तालुक्याच्या धार्मिक व सांस्कृतिक परंपरेतील एक महत्त्वाचे स्थान बनले आहे. फोटो कॅप्शन : शिवपूर-कान्हाळा येथील प्राचीन भवानी माता मंदिरातील भवानी मातेची मूर्ती.
