..
जळगाव - नवरात्रीचा उत्सव आला की आसमंतात एक वेगळाच उत्साह आणि चैतन्य पसरते. घटस्थापना, गरबा, दांडिया आणि नवदुर्गेच्या नऊ रूपांची पूजा करत आपण स्त्रीशक्तीचा महिमा गातो. मात्र, या उत्सवाच्या आनंदात एक प्रश्न मनात नक्कीच उपस्थित होतो—आपण ज्या देवीची नऊ दिवस पूजा करतो, त्या स्त्रीशक्तीचा खऱ्या अर्थाने जागर आपल्या विचारांत आणि समाजात करतो का?
‘जागर’ म्हणजे केवळ दिवे उजळणे किंवा गाणी म्हणणे नव्हे, तर विचारांची मशाल पेटवून सामाजिक वास्तवाचे भान ठेवणे होय. आजच्या काळात स्त्रीशक्तीचा जागर समजून घेण्यासाठी तिच्या भूतकाळातील संघर्षापासून वर्तमानातील यशापर्यंत आणि भविष्यकाळातील आव्हानांपर्यंतचा प्रवास जाणून घेणे आवश्यक आहे.
काल : संघर्षातून उभा राहिलेला पाया
इतिहासाची पाने उलटून पाहिली, तर भारतीय स्त्रीला तिचे स्थान सहजासहजी मिळालेले नाही, हे लक्षात येते. चूल आणि मूल एवढ्यापुरतेच तिचे आयुष्य मर्यादित ठेवण्याचा प्रयत्न झाला. समाजातील रूढी, परंपरा आणि बंधनांमुळे स्त्रीला अनेकदा शिक्षणापासून, स्वातंत्र्यापासून आणि समान हक्कांपासून वंचित राहावे लागले. मात्र, प्रतिकूल परिस्थितीतही स्त्रीने आपल्या कर्तृत्वाचा, धैर्याचा आणि जिद्दीचा परिचय दिला.
क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले, महात्मा जोतिराव फुले आणि ताराबाई शिंदे यांसारख्या समाजसुधारकांनी स्त्रीशिक्षण, स्त्रीस्वातंत्र्य आणि सामाजिक समतेची मुहूर्तमेढ रोवली. जिजाऊंचे प्रेरणादायी मार्गदर्शन, पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांची कुशल प्रशासकीय दृष्टी, रमाबाईंचे सामाजिक कार्य आणि सावित्रीबाईंचा शिक्षणासाठीचा संघर्ष या ऐतिहासिक टप्प्यांनी स्त्रीमुक्तीचा आणि सक्षमीकरणाचा भक्कम पाया रचला.
या रणरागिणींनी दाखवलेल्या मार्गामुळेच आजची स्त्री बंधनांच्या चौकटी ओलांडून ज्ञान, स्वाभिमान आणि अधिकारांच्या प्रकाशात उभी राहू शकली आहे. त्यांच्या संघर्षाची जाणीव ठेवणे आणि त्यांनी मिळवून दिलेल्या हक्कांचे जतन करणे, हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
आज : कर्तृत्वाचे क्षितिज आणि आधुनिक नवदुर्गा
आजची स्त्री केवळ कौटुंबिक चौकटीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. तिने शिक्षण, संशोधन, तंत्रज्ञान आणि स्वावलंबनाची कवाडे स्वतःसाठी उघडली आहेत. आपल्या बुद्धिमत्तेच्या, कष्टांच्या आणि आत्मविश्वासाच्या जोरावर तिने विविध क्षेत्रांत यशाची नवी शिखरे गाठली आहेत.
प्रशासन, शिक्षण, वैद्यकीय क्षेत्र, अवकाश संशोधन, क्रीडा, कला, उद्योग, सामाजिक नेतृत्व आणि राजकारण अशा सर्वच क्षेत्रांत आजची स्त्री उल्लेखनीय कामगिरी करत आहे. अनेक ठिकाणी ती केवळ सहभागी म्हणून नव्हे, तर नेतृत्वकर्ती म्हणूनही आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण करत आहे.
घरातील जबाबदाऱ्या सांभाळतानाच व्यावसायिक आणि सामाजिक क्षेत्रांत स्वतःचे स्थान निर्माण करण्यासाठी ती सतत प्रयत्नशील असते. अनेकदा दुहेरी जबाबदाऱ्या पार पाडत असतानाही ती आपल्या ध्येयापासून विचलित होत नाही. तिची चिकाटी, निर्णयक्षमता, आत्मविश्वास आणि संयम हे आजच्या समाजाचे महत्त्वाचे बळ बनले आहे.
अशा कर्तृत्ववान स्त्रिया म्हणजे आधुनिक काळातील नवदुर्गाच आहेत. मात्र, स्त्रीच्या यशाचा गौरव करताना तिच्या संघर्षाची, त्यागाची आणि तिला भेडसावणाऱ्या अडचणींची जाणीव ठेवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. स्त्रीला सक्षम म्हणणे पुरेसे नाही; तिच्या क्षमतेला वाव देणारे वातावरण निर्माण करणे ही समाजाची जबाबदारी आहे.
उद्या : आव्हाने आणि परिवर्तनाची गरज
आज स्त्रीने प्रगतीची अनेक शिखरे गाठली असली, तरी भविष्याचा वेध घेताना काही कटू वास्तवांकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. स्त्रीची सुरक्षितता, वेतनातील विषमता, कौटुंबिक हिंसाचार, लैंगिक भेदभाव आणि संधींची असमानता यांसारखे प्रश्न आजही पूर्णपणे सुटलेले नाहीत.
एका बाजूला आपण स्त्रीच्या कर्तृत्वाचा गौरव करतो, तर दुसऱ्या बाजूला तिच्या कपड्यांवर, स्वातंत्र्यावर, वागण्यावर आणि चारित्र्यावर प्रश्न उपस्थित केले जातात. तिच्या निर्णयांवर बंधने घातली जातात, तिच्या मतांकडे दुर्लक्ष केले जाते आणि अनेकदा तिच्या स्वप्नांनाही मर्यादा घातल्या जातात. ही विसंगती दूर केल्याशिवाय स्त्रीशक्तीचा जागर पूर्ण होऊ शकत नाही.
उद्याचा जागर यशस्वी करायचा असेल, तर केवळ नऊ दिवस देवीची पूजा करून भागणार नाही. वर्षातील ३६५ दिवस स्त्रीला सुरक्षित, सन्मानजनक आणि समानतेचे वातावरण मिळाले पाहिजे. स्त्रीला सहानुभूतीची नव्हे, तर समान संधींची गरज आहे. तिच्या निर्णयांचा आदर, तिच्या स्वप्नांना पाठबळ आणि तिच्या स्वातंत्र्याला मान्यता मिळणे आवश्यक आहे.
देवीची पूजा करण्यापूर्वी जिवंत स्त्रीचा सन्मान करूया!
समाजातील दुटप्पीपणावर विचार करायला लावणारा एक संदेश आजच्या काळात विशेष महत्त्वाचा ठरतो :
“३६५ दिवस तिच्या कपड्यांवर, स्वातंत्र्यावर आणि चारित्र्यावर प्रश्न उपस्थित करणारा हा समाज... नवरात्री आली की मात्र तिलाच देवी म्हणून पूजतो. घरोघरी कन्यापूजनासाठी मुलीचा शोध घेतो... वाह रे समाज!
तिच्या प्रत्येक निर्णयात दोष शोधतो, तिच्या आवाजाला मर्यादा घालतो; पण तिच्याच मूर्तीसमोर भक्तिभावाने नतमस्तक होतो.
देवीला फुले वाहण्याआधी जिवंत स्त्रीला तिचे आयुष्य तिच्या पद्धतीने जगू द्या!”
हा संदेश केवळ समाजावर टीका करणारा नाही, तर आत्मपरीक्षण करण्यास भाग पाडणारा आहे. देवीच्या मूर्तीसमोर नतमस्तक होताना आपण जिवंत स्त्रीच्या सन्मानासाठी किती जागरूक आहोत, हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारला पाहिजे. मुलगी, आई, बहीण, पत्नी, सहकारी किंवा स्वतंत्र व्यक्ती म्हणून स्त्रीकडे पाहताना तिच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणि निर्णयस्वातंत्र्याचा आदर केला पाहिजे.
स्त्रीच्या सन्मानाची सुरुवात घरातून होते. मुलगा आणि मुलगी यांच्यात भेदभाव न करणे, मुलींना शिक्षणाच्या समान संधी देणे, त्यांच्या मतांना महत्त्व देणे आणि त्यांच्या स्वप्नांना प्रोत्साहन देणे, या छोट्या वाटणाऱ्या कृती समाजपरिवर्तनाची मोठी पावले ठरू शकतात.
स्त्रीशक्तीचा खरा जागर विचारांतून आणि कृतीतून!
स्त्री ही अबला नसून असीम ऊर्जा, सामर्थ्य आणि क्षमतेचा स्रोत आहे. तिच्या सामर्थ्याची जाणीव करून देण्यासाठी केवळ गौरवोद्गार पुरेसे नाहीत; तर तिच्या हक्कांचे संरक्षण, सुरक्षिततेची हमी आणि समानतेच्या संधी उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे.
जेव्हा समाज स्त्रीच्या विचारांना, स्वप्नांना आणि कर्तृत्वाला मुक्त आकाश देईल, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने स्त्रीशक्तीचा जागर पूर्ण होईल. स्त्रीच्या संघर्षात तिच्या पाठीशी उभे राहणे, तिच्या यशाचा आनंद साजरा करणे आणि तिच्या स्वातंत्र्याचा आदर करणे, हीच खरी देवीभक्ती आहे.
नवरात्रीच्या या पावन पर्वावर आपण सर्वांनी स्त्रीचा सन्मान करण्याचा, तिच्या संघर्षात साथीदार होण्याचा आणि तिच्या प्रगतीचा मार्ग सुकर करण्याचा संकल्प करूया. देवीची पूजा नऊ दिवसांपुरती मर्यादित न ठेवता स्त्रीचा आदर, समानता आणि स्वातंत्र्य ही मूल्ये वर्षातील प्रत्येक दिवशी आपल्या आचरणात आणूया.
कारण, स्त्रीशक्तीचा खरा जागर तेव्हाच होईल, जेव्हा देवीच्या मूर्तीतील शक्तीचा गौरव करण्याबरोबरच प्रत्येक जिवंत स्त्रीतील शक्तीचाही सन्मान केला जाईल!
...,प्रा. वंदना पाटील इतिहास विभाग, नूतन मराठा महाविद्यालय, जळगाव
