भुसावळ – “यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते, रमन्ते तत्र देवता”—भारतीय संस्कृतीत स्त्रीला देवतेचे स्थान दिले गेले आहे. तिच्या त्याग, माया आणि सामर्थ्याचे गुणगान हजारो वर्षांपासून केले जाते. दरवर्षी ८ मार्च रोजी जगभर आंतरराष्ट्रीय महिला दिन साजरा केला जातो आणि स्त्रीशक्तीचा गौरव केला जातो. पण या गौरवाच्या वातावरणात एक प्रश्न मात्र मनाला अस्वस्थ करून जातो—खरंच आजची महिला सुरक्षित आहे का?
आजची स्त्री अनेक क्षेत्रांत उल्लेखनीय कामगिरी करत आहे. ती डॉक्टर आहे, शास्त्रज्ञ आहे, सैनिक आहे, प्रशासक आहे, उद्योजिका आहे. शिक्षण, विज्ञान, क्रीडा, कला आणि राजकारण अशा प्रत्येक क्षेत्रात ती आपली क्षमता सिद्ध करत आहे. घर आणि करिअर या दोन्ही जबाबदाऱ्या सांभाळत ती समाजाच्या प्रगतीत महत्त्वाचा वाटा उचलत आहे. तिच्या जिद्दीने आणि कष्टांनी अनेक स्वप्ने साकार होत आहेत.
परंतु या प्रगतीच्या चमकदार चित्रामागे एक कटू वास्तव दडलेले आहे. आजही अनेक स्त्रिया असुरक्षिततेच्या सावटाखाली जगत आहेत. सार्वजनिक ठिकाणी वावरताना भीती, कार्यक्षेत्रात भेदभाव, घरात मानसिक किंवा शारीरिक छळ—अशा अनेक समस्या आजही स्त्रीच्या आयुष्याचा भाग आहेत. स्त्री घराबाहेर पडते तेव्हा तिच्या मनात स्वप्नांपेक्षा सुरक्षिततेची चिंता अधिक असते, ही वस्तुस्थिती अत्यंत वेदनादायी आहे.
२०१२ मध्ये घडलेले दिल्लीतील 2012 दिल्ली गँग रेप केस हे प्रकरण संपूर्ण देशाला हादरवून गेले. त्या घटनेनंतर देशभर संतापाची लाट उसळली आणि स्त्रियांच्या सुरक्षेसाठी अनेक कठोर कायदे करण्यात आले. तरीही वेळोवेळी घडणाऱ्या अत्याचारांच्या घटना समाजाच्या मनाला प्रश्न विचारत राहतात—कायदे कडक झाले, पण समाजाची मानसिकता बदलली का?
स्त्रीवर होणाऱ्या अन्यायाचे मूळ अनेकदा समाजाच्या विचारसरणीत दडलेले असते. अनेकदा स्त्रीच्या स्वातंत्र्यावर बंधने घालण्याचा प्रयत्न केला जातो. तिच्या कपड्यांवर, वागण्यावर किंवा निर्णयांवर प्रश्न उपस्थित केले जातात. परंतु स्त्रीला दोष देण्यापेक्षा तिच्या सुरक्षेसाठी जबाबदार समाजव्यवस्था निर्माण करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. स्त्रीला सुरक्षितता ही दया म्हणून नव्हे, तर तिचा मूलभूत अधिकार म्हणून मिळाली पाहिजे.
इतिहासात अनेक स्त्रियांनी समाजातील अन्यायाविरुद्ध संघर्ष करत परिवर्तन घडवले आहे. मुलींच्या शिक्षणासाठी आयुष्य वाहून घेतलेल्या सावित्रीबाई फुले यांनी स्त्रीशिक्षणाची क्रांती घडवली. तर स्वातंत्र्यलढ्यात शौर्याने लढणाऱ्या राणी लक्ष्मी बाई यांनी स्त्रीच्या धैर्याचे अद्वितीय उदाहरण घालून दिले. या महान स्त्रियांनी समाजाला दाखवून दिले की स्त्री ही केवळ सहन करणारी नाही, तर परिवर्तन घडविण्याची शक्ती आहे.
महिला दिन साजरा करताना आपण केवळ भाषणांपुरते स्त्रीशक्तीचे गुणगान करतो का, हा प्रश्नही विचारण्याची गरज आहे. स्त्रीला खरा सन्मान देणे म्हणजे तिला सुरक्षित वातावरण, समान संधी आणि स्वाभिमानाने जगण्याचा अधिकार देणे होय. घरापासून रस्त्यापर्यंत, शाळेपासून कार्यक्षेत्रापर्यंत—प्रत्येक ठिकाणी स्त्री निडरपणे जगू शकेल, अशी परिस्थिती निर्माण करणे ही समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे.
स्त्री ही केवळ कुटुंबाचा आधार नाही, तर समाजाच्या प्रगतीची मुख्य शक्ती आहे. तिच्या डोळ्यांत भीती नव्हे तर स्वप्ने असली पाहिजेत; तिच्या पावलांत असुरक्षिततेची सावली नव्हे तर आत्मविश्वासाची ताकद असली पाहिजे.
म्हणूनच महिला दिनानिमित्त आपण स्वतःला एक वचन देऊया—
स्त्रीचा सन्मान केवळ शब्दांत नाही, तर आपल्या कृतीत दिसला पाहिजे.
कारण ज्या समाजात स्त्री सुरक्षित असते, तोच समाज खऱ्या अर्थाने सुसंस्कृत, संवेदनशील आणि प्रगत मानला जातो.
