(आज आद्य पत्रकार बाळशास्त्री जांभेकर यांच्या जयंती निमीत्त पवित्र स्मृतीस विनम्र अभिवादन! ! मराठी पत्रकार दिनाच्या निमित्ताने प्रासंगिक लेख ….उज्वला बागुल ,भुसावळ.)
आजचे युग हे माहिती तंत्रज्ञानाचे युग आहे. माहिती प्रसारणातील वेग, डिजिटल माध्यमांचा वाढता प्रभाव आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (Artificial Intelligence – AI) झपाट्याने होणारा विकास यामुळे पत्रकारितेचे पारंपारिक स्वरूप आमूलाग्र बदलत आहे. या पार्श्वभूमीवर, पत्रकार दिनानिमित्त कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि पत्रकारिता यांच्यातील बदलत्या नात्याचे विश्लेषण करणे काळाची गरज बनली आहे.
एआय (AI) आणि पत्रकारितेची नवी युती
कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही संगणकीय प्रणालीला मानवी बुद्धीप्रमाणे विचार, विश्लेषण आणि निर्णय घेण्याची क्षमता प्रदान करते. आजच्या पत्रकारितेत एआयचा वापर केवळ तांत्रिक मदतीपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. बातम्यांचे संकलन, लक्षवेधी मथळे (Headlines) तयार करणे, क्लिष्ट डेटाचे विश्लेषण, जलद भाषांतर आणि व्हिडिओ एडिटिंग यांसाठी एआयचा प्रभावी वापर होत आहे. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर तर क्रीडा निकाल, शेअर बाजाराचे अहवाल आणि हवामानाचे अंदाज वर्तवण्यासाठी एआय बॉट्सचा वापर सुरू झाला आहे.
आव्हानांचा डोंगर: फेक न्यूज आणि नैतिकता
या तांत्रिक प्रगतीसोबतच पत्रकारितेसमोर काही गंभीर आव्हाने उभी ठाकली आहेत. त्यातील सर्वात मोठे संकट म्हणजे ‘फेक न्यूज’. एआयच्या मदतीने तयार केलेले ‘डीपफेक’ व्हिडिओ, बनावट छायाचित्रे आणि कृत्रिमरीत्या तयार केलेली चुकीची माहिती समाजात वेगाने पसरू शकते. यामुळे सत्याची पडताळणी करणे हे वाचक सोबतच पत्रकारांसमोरही मोठे आव्हान ठरत आहे.
मानवी संवेदनांना पर्याय नाही
पत्रकारिता हा केवळ माहिती देण्याचा व्यवसाय नसून ती एक सामाजिक जबाबदारी आहे. मानवी संवेदना, सामाजिक भान, नैतिकता आणि न्याय ही पत्रकारितेची मूळ मूल्ये आहेत. यंत्र कितीही प्रगत झाले तरी ते मानवी भावना, दुःख, अन्याय किंवा सामाजिक संघर्षाची दाहकता अनुभवू शकत नाही. एखाद्या घटनेमागचा मानवी दृष्टिकोन मांडण्यासाठी लागणारी संवेदनशीलता केवळ मानवी पत्रकाराकडेच असू शकते. त्यामुळे एआय हे पत्रकाराचे ‘साधन’ बनू शकते, पण ‘पर्याय’ नाही.
भविष्यातील वाटचाल
बदलत्या काळात पत्रकारांची भूमिका केवळ ‘वृत्त देणारा’ इतकीच मर्यादित न राहता, आता ‘सत्य पडताळणारा’ (Fact Checker) अशी झाली आहे. एआयला शत्रू न मानता, त्याचा नैतिक आणि जबाबदार वापर करणे हेच खऱ्या अर्थाने आधुनिक पत्रकारितेचे कौशल्य ठरेल.
आज पत्रकार दिनानिमित्त हेच अधोरेखित करावेसे वाटते की, कृत्रिम बुद्धिमत्ता हा पत्रकारितेसाठी धोका नसून, योग्य रितीने वापरल्यास ते एक सामर्थ्यशाली शस्त्र ठरू शकते. सत्य, नीतिमत्ता आणि सामाजिक बांधिलकीचा कणा मजबूत ठेवून जर पत्रकारांनी या तंत्रज्ञानाचा स्वीकार केला, तर लोकशाहीचा हा चौथा स्तंभ अधिक बळकट आणि पारदर्शक होईल.
सर्व पत्रकार बांधवांना पत्रकार दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा! !!!
