महाराष्ट्राची संतपरंपरा ही केवळ अध्यात्मिक नाही, तर सामाजिक क्रांतीची प्रेरणादायी परंपरा आहे. संत तुकारामांपासून ते संत गाडगेबाबांपर्यंत अनेक संतांनी समाजप्रबोधनाचा मार्ग प्रकाशित केला. या परंपरेत एक महत्त्वाचे नाव म्हणजे संत जगनाडे महाराज. यांच्या आज *८ डिसेंबर जयंतीच्या निमित्ताने* आपण त्यांच्या कार्याचा व तत्त्वज्ञानाचा विचार करतो तेव्हा स्पष्टपणे जाणवते की त्यांच्या शिकवणीचे महत्त्व काळानुरूप वाढतच चालले आहे. संताजीं यांचा जन्म ८ डिसेंबर १६२४ रोजी झाला होता. त्यांचे जन्म पुणे जिल्ह्यातील मावळ तालुका (मावळ), सुदुंबरे या गावात झाला, आणि तेथे त्यांचे घर होते. वडीलांचे नाव होते विठोबा भिवाजी जगनाडे (किंवा दवठोबा जगनाडे काही स्रोतांनुसार). आईचे नाव माथाबाई (मथाबाई / माथाबाई) असे होते. हे तेली समाजातले होते. त्यांच्या कुटुंबात पत्नी यमुनाबाई आणि मुले एक मुलगा बाळोजी व एक मुलगी भागू (भागूबाई) असल्याचं काही स्रोत सांगतात.
संताजींनी तुकाराम महाराज यांच्या अभंग-गाथांचे लेखन (संकलन) केले. म्हणजेच अभंगांचा लिखित संग्रह त्यांनी तयार केला ज्यामुळे त्या अभंग गाथा नष्ट होण्यापासून वाचल्या.
त्या काळात (१७व्या शतकात) अभंगं काही समाज-कंटकांच्या द्वारे नदीत टाकण्यासारखी घटना झाली होती; पण संताजींनी अथक परिश्रम करून ती अभंगं वाचवली. त्यामुळे, ते केवळ भक्त संत नव्हते, तर महाराष्ट्रातील संतपरंपरेतील सांस्कृतिक व धार्मिक वारसाचे संरक्षक होते. म्हणून त्यांना तेली समाज आराध्य दैवत मानतात. संत जगनाडे महाराजांचा जीवनप्रवाह साधा, सरळ, लोककल्याणकारी होता. त्यांनी वैभव, प्रतिष्ठा, मान-सन्मान याद्वारे समाजात स्थान मिळवण्याचा प्रयत्न केला नाही. उलट समाजातील शोषित, गरीब, श्रमिक, वंचितांसाठी आवाज उठवणे, त्यांची परिस्थिती बदलण्यासाठी प्रबोधन करणे, हेच त्यांचे खरे ध्येय होते. त्यांनी आपल्या कृतीमधून दाखवून दिले की ज्ञान, श्रम आणि सद्भावना या तीन गोष्टी समाजाला पुढे घेऊन जातात. त्यांच्या विचारांचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते लोकांमध्ये सहज समरस होतात; ते ग्रंथांपुरते मर्यादित नसून प्रत्यक्ष जीवनात उतरणारे आहेत.
समतेची शिकवण : रूढी आणि भेदभावावरील प्रहार
त्या काळात समाजात जाती जातीत दरी प्रचंड होती. मानवी प्रतिष्ठेचा न्याय न होता जातीनुसार माणसाचे स्थान ठरवले जात होते. अशा वेळी संत जगनाडे महाराजांनी समता हा ईश्वराचा खरा संदेश असल्याचे ठसवून सांगितले.त्यांनी शिकवले की प्रत्येक मनुष्य एकसमान आहे
सामाजिक दर्जा जन्मावर नाही, तर कृती आणि सद्गुणांवर अवलंबून आहे. भेदभावाचा अंत केला तरच समाजाचा विकास शक्य आहे. आजच्या काळातही जातीय वैमनस्याची छाया कुठे-कुठे दिसते. सोशल मीडियात भाषणबाजी, राजकीय विद्वेष किंवा सामाजिक दुरावे—या सर्वांना शांत करणारा मार्ग म्हणजे जगनाडे महाराजांचा समतेचा विचार.
श्रमसंस्कृतीचा गौरव : कामाची प्रतिष्ठा
संत जगनाडे महाराजांच्या जीवनात श्रमाला फार मोठे स्थान होते. ते म्हणायचे की काम हा पूजेसमान आहे. समाजाच्या आर्थिक किंवा सामाजिक उंचीची पायरी चढण्यासाठी महत्त्वाचा गुण म्हणजे कष्ट. आजच्या युगात, विशेषतः तरुण पिढीत, ‘सुलभ यश’ ही कल्पना बळकट होत आहे. परंतु टिकणारा विकास—वैयक्तिक किंवा सामाजिक हा केवळ कष्ट, शिस्त आणि नैतिकतेवरच अवलंबून असतो. हेच तत्व जगनाडे महाराजांनी शतकांपूर्वी शिकवले.
भक्ती, समाजकार्याचा समन्वय
त्यांची भक्ती आत्मविकासाची, आत्मपरिवर्तनाची वाट होती. परंतु ती वैयक्तिक पातळीवर बंदिस्त नव्हती. त्यांच्या भजन- कीर्तनांतून, अभंगांतून आणि प्रवचनांतून सामाजिक प्रश्नांना स्पर्श मिळत असे. भक्तीच्या माध्यमातून त्यांनी लोकांना सांगितले, देव भजणे महत्त्वाचे, पण मानवसेवा त्याहून श्रेष्ठ
अध्यात्म म्हणजे वास्तवापासून दूर जाणे नव्हे, तर ते अधिक संवेदनशीलतेने जगणे
वारी, भजन, कीर्तन यांचा उपयोग केवळ भक्तीपुरता न ठेवता समाजजागृतीसाठी होऊ शकतो. आज समाज माध्यमांच्या गोंगाटात, तणावात, असहिष्णुतावाढीच्या वातावरणात जगनाडे महाराजांची शांतता, संयम आणि सद्भावनेची भक्ती अधिक आवश्यक ठरते. आजच्या काळात त्यांचे विचार का अधिक महत्त्वाचे? जग मोठ्या वेगाने बदलत आहे. विज्ञान, तंत्रज्ञान, अर्थव्यवस्था वाढत असताना मानवी संबंध, मूल्ये, सहिष्णुता आणि सामाजिक बांधीलकी मात्र आव्हानांपुढे उभी आहे.
संत जगनाडे महाराजांचे विचार आज आवश्यक आहेत कारण—
ते समाजातील विसंगती मिटवण्याची दिशा देतात ते मानवतेकडे परत नेणारा मार्ग दाखवतात. ते कामाविषयी आदर आणि अर्थपूर्ण जीवनाची प्रेरणा देतात. ते एकजूट, सद्भाव आणि करुणा वाढवतात त्यांची शिकवण म्हणजे आत्मिक उन्नतीबरोबर सामाजिक उन्नतीची वाटचाल.
उपसंहार : जयंतीचा सार्थ उत्सव
संत जगनाडे महाराजांची जयंती हा केवळ उत्सव, औपचारिक कार्यक्रम नसून स्वतःत आणि समाजात सकारात्मक बदल घडवण्याचा संकल्प दिवस आहे.
आजच्या पिढीने त्यांच्याकडून घेण्यासारखे— समतेचा विचार
कष्टाचे मोल, सामाजिक बांधीलकी, मानवी मूल्यांचे संरक्षण, व्यवहारातील सत्य आणि प्रामाणिकपणा “समाज बदलण्यासाठी एखाद्या मोठ्या क्रांतीची गरज नसते;
प्रत्येकाच्या छोट्या कृतीतूनही परिवर्तनाचं बीज अंकुरतं”
हीच जगनाडे महाराजांच्या जीवनाची खरी शिकवण.
त्यांच्या जयंतीनिमित्त, त्यांच्या विचारांनी प्रत्येक मन उजळून निघो, समाजात सद्भावनेचा दीप प्रज्वलित होवो, हीच त्यांच्या स्मृतीला खरी आदरांजली.
उज्वला बागुल, सचिव जय संताजी महिला मंडळ, भुसावळ (९४२२२७८७३२)
