मध्य रेल्वे भाडे-व्यतिरिक्त महसूलात भारतीय रेल्वेमध्ये क्रमांक १ वर आहे.
मध्य रेल्वेने भाडे-व्यतिरिक्त महसूल (नॉन-फेअर रेव्हेन्यू) महसूलामध्ये सर्व विभागीय रेल्वेला मागे टाकले आहे, आर्थिक वर्ष २०२४-२५ मध्ये १३१.८६ कोटी रुपये विक्रमी महसूल मिळविले आहे, जे मागील वर्षीच्या १२२.३५ कोटी रुपयांच्या महसूलापेक्षा ७.७७% जास्त आहे. नाविन्यपूर्ण महसूल निर्मितीमध्ये मध्य रेल्वेच्या पुढाकाराची दखल घेत, रेल्वे बोर्डाने १३७.३० कोटी रुपयांचे महत्त्वाकांक्षी लक्ष्य ठेवले, जे कोणत्याही विभागासाठी सर्वाधिक आहे.
२०२४-२५ या आर्थिक वर्षात १०० कोटी रुपयांचे भाडे-व्यतिरिक्त महसूल उत्पन्न मिळवणारा भारतीय रेल्वेचा पहिला विभाग होण्याचा मान मध्य रेल्वेच्या मुंबई विभागाला मिळाला आहे.
गेल्या ३ वर्षांपासून भारतीय रेल्वेच्या सर्व ६८ विभागांमध्ये प्रथम क्रमांकावर राहण्याचा मान सुद्धा या विभागाला आहे.
वाढीला चालना देणारे प्रमुख एनएफआर उपक्रम हे आहेत:
- जाहिरात आणि ब्रँडिंग: मेमू गाड्यांमध्ये ऑडिओ जाहिराती, ग्लो साइन बोर्ड, पब्लिक ॲड्रेस सिस्टम आणि स्विंग डोअर ग्लास पॅनेल जाहिराती.
- बॅटरीवर चालणाऱ्या गाड्या, आराम खुर्च्या, पेय वेंडिंग मशीन, आधुनिक प्रतीक्षालय यासारख्या प्रवासी सुविधांवर जाहिरात करणे.
- पर्यटक माहिती केंद्रे, एटीएम, स्लीपिंग पॉड्स, डिजिटल स्क्रीन (६१ एलईडी/एलसीडी/प्लाझ्मा टीव्ही) यासारख्या स्टेशन सुविधांवर जाहिरात करणे.
- ऑपरेशनल आउटसोर्सिंग: सार्वजनिक घोषणा प्रणाली ऑपरेशन्स, दरवाजे बंद करणे आणि वॅगन-क्लीनिंग कॉन्ट्रॅक्ट्स.
- नाविन्यपूर्ण उपक्रम: दुचाकी आणि इतर पार्सलसाठी पॅकिंग सेवा, अॅप-आधारित इलेक्ट्रिक वाहन सेवा आणि पार्सल स्कॅनर.
या उपक्रमांमुळे केवळ महसूल वाढतोच असे नाही तर परिचालन खर्च देखील कमी होतो, ज्यामुळे अनेक विभागांमध्ये ६३०.९० लाख रुपयांची भांडवल आणि मनुष्यबळाची बचत होते.
व्यावसायिक उपक्रमांचा विस्तार करणे
- रेस्टॉरंट ऑन व्हील्स: अकोला, पुणे, नाशिक, शेगाव, जळगाव, दादर, लोकमान्य टिळक टर्मिनस, आकुर्डी आणि चिंचवड येथे नऊ कंत्राटे देण्यात आली. शेगाव, जळगाव आणि सोलापूर येथे आगामी प्रक्षेपण असेल.
- स्लीपिंग पॉड्स: छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस, लोकमान्य टिळक टर्मिनस आणि नाशिक येथे पूर्णपणे कार्यरत.
- परवडणारी औषधे: लोकमान्य टिळक टर्मिनस, मनमाड, पिंपरी, सोलापूर, दादर, कलबुर्गी आणि नागपूर येथे सात प्रधान मंत्री भारतीय जनऔषधी केंद्रे कार्यरत आहेत, ज्यातून 16,961 वस्तू विकून रु. 6,19,292/- प्राप्त झाले आहे.
स्थानिक कारागिरांना सक्षम बनवणे
मध्य रेल्वे १६० एक स्थानक एक उत्पादन (ओएसओपी) स्टॉल्सद्वारे “लोकलसाठी आवाज” चळवळीला चालना देत आहे, ज्यामुळे समाजातील दुर्लक्षित घटकांना अतिरिक्त उत्पन्नाच्या संधी उपलब्ध होत आहेत. आर्थिक वर्ष २०२४-२५ मध्ये, ओएसओपी भागधारकांनी ६,०३,८०४ वस्तू विकल्या, ज्यामुळे ४.३१ कोटी रुपयांचे उत्पन्न मिळाले.
तिकीट तपासणीत अतुलनीय कामगिरी
मध्य रेल्वेने पुन्हा एकदा तिकीट तपासणीत एक आदर्श निर्माण केला आहे, आर्थिक वर्ष २०२४-२५ मध्ये एकूण ३८ लाख प्रकरणे शोधून काढली आहेत आणि २०३.४१ कोटी रुपयांचा प्रभावी महसूल मिळवला आहे. ही कामगिरी मध्य रेल्वेच्या महसूल वाढ आणि प्रवासी शिस्तीच्या प्रतिबद्धतेला बळकटी देते.
प्रवाशांच्या सोयीसाठी आणि आरक्षित डब्यांमध्ये जास्त गर्दी टाळण्यासाठी, जून २०२४ पासून दंड अंमलबजावणीमध्ये एक धोरणात्मक बदल लागू करण्यात आला. गंतव्यस्थानापर्यंत दंड आकारण्याऐवजी, अनियमित प्रवाशांकडून आता फक्त शोध बिंदूपर्यंतच दंड आकारला जातो आणि त्यांना खाली उतरवले जाते, ज्यामुळे आरक्षित प्रवाशांना अधिक आरामदायी प्रवास मिळेल. ते प्रभावीपणे अंमलात आणण्यासाठी, आठवड्याच्या शेवटी आणि सणांच्या वेळी विशेष मोहिमा चालवल्या जातात.
अव्वल ३ तिकीट तपासणीतील कामगिरी करणारे
मध्य रेल्वेच्या तिकीट तपासणी पथकाच्या अथक प्रयत्नांनी या उल्लेखनीय कामगिरीत महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे.
अव्वल तीन कामगिरी करणारे आहेत:
१. श्री एम.एम. शिंदे (सीटीआय/मुख्यालय) – १५,९९३ प्रकरणे, रु. १,१३,६८,३८०/-
२. श्री मंगेश पाठक (टीटीआय/मुख्यालय) – १२,२८९ प्रकरणे, रु. ८४,५३,६१०/-
३. श्री सुभाष गलांडे (टीटीआय/मुख्यालय) – १२,८२० प्रकरणे, रु. ८४,१०,८६०/-
मध्य रेल्वे या विक्रमी कामगिरीसह भारतीय रेल्वेला भाडे-व्यतिरिक्त महसूल निर्मितीमध्ये आणि प्रवाशांच्या समाधानात आणि व्यावसायिक नवोपक्रमात नवीन आदर्श स्थापित करण्यात आघाडीवर आहे.
